پیامبر اسلام همواره و در موقعیت های مختلف سعی کرده است که اهل بیت خود را به مردم معرفی کند که در این مطلب با مصداق اهل بیت و دیدگاه قرآن آشنا می شویم.

جهت مشاهده به ادامه مطلب رجوع کنید

آیه تطهیر:

إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكمُ‌ْ تَطْهِيرًا)

خداوند فقط میخواهد پلیدی وگناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملا شمارا پاک سازد.

تفسر آیه تطهیر در تفسیر نمونه

تفسیرنمونه ذیل آیه تطهیر چنین می آورد:

تعبير به انما كه معمولا براي حصر است ، دليل بر اين است كه اين موهبت ويژه خاندان پيامبر (صلي الله عليه وآله و سلّم) است .

جمله يريد اشاره به اراده تكويني پروردگار است ، و گرنه اراده تشريعي ، و به تعبير ديگر لزوم پاك نگاهداشتن خويش ، انحصاري به خاندان پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) ندارد ، و همه مردم بدون استثناء به حكم شرع موظفند از هر گونه گناه و پليدي پاك باشند .

ممكن است گفته شود اراده تكويني موجب يكنوع جبر است ، ولي با توجه به بحثهائي كه در مساله معصوم بودن انبياء و امامان داشته ايم پاسخ اين سخن روشن مي شود و در اينجا بطور خلاصه مي توان گفت : معصومان داراي يكنوع شايستگي اكتسابي از طريق اعمال خويشند ، و يكنوع لياقت ذاتي و موهبتي از سوي پروردگار ، تا بتوانند الگو و اسوه مردم بوده باشند .

به تعبير ديگر معصومان به خاطر تاييدات الهي و اعمال پاك خويش ، چنان هستند كه در عين داشتن قدرت و اختيار براي گناه كردن به سراغ گناه نمي روند درست همانگونه كه هيچ فرد عاقلي حاضر نيست ، قطعه آتشي را بر دارد و به دهان خويش بگذارد با اينكه نه اجباري در اين كار است و نه اكراهي ، اين حالتي است كه از درون وجود خود انسان بر اثر آگاهيها و مبادي فطري و طبيعي مي جوشد ، بي آنكه جبر و اجباري در كار باشد . واژه رجس به معني شيء ناپاك است خواه ناپاك از نظر طبع آدمي باشد يا به حكم عقل يا شرع و يا همه اينها . و اينكه : در بعضي از كلمات ، رجس به معني گناه يا شرك يا بخل و حسد و يا اعتقاد باطل و مانند آن تفسير شده ، در حقيقت بيان مصداقهائي از آن است ، و گرنه مفهوم اين كلمه ، مفهومي عام و فراگير است ، و همه انواع پليديها را به حكم اينكه الف و لام در اينجا به اصطلاح الف و لام جنس است شامل مي شود . تطهير به معني پاك ساختن و در حقيقت تاكيدي است بر مساله اذهاب رجس و نفي پليديها ، و ذكر آن به صورت مفعول مطلق در اينجا نيز تاكيد ديگري بر اين معني محسوب مي شود .

و اما تعبير اهل البيت به اتفاق همه علماي اسلام و مفسران ، اشاره به اهلبيت پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) است ، و اين چيزي است كه از ظاهر خود آيه نيز فهميده مي شود ، چرا كه بيت گرچه به صورت مطلق در اينجا ذكر شد ، اما به قرينه آيات قبل و بعد ، منظور از آن ، بيت و خانه پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) است . اما اينكه مقصود از اهل بيت پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) در اينجا چه اشخاصي مي باشد ؟ در ميان مفسران گفتگو است ، بعضي آن را مخصوص همسران پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) دانسته اند ، و آيات قبل و بعد را كه در باره ازواج رسول خدا (صلي الله عليهوآلهوسلّم) سخن مي گويد ،قرينه اين معني شمرده اند.

ولي با توجه به يك مطلب ، اين عقيده نفي مي شود و آن اينكه ضميرهائي كه در آيات قبل و بعد آمده عموما به صورت ضمير جمع مؤنث است ، در حالي كه ضمائر اين قسمت از آيه ( انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهر كم تطهيرا ) همه به صورت جمع مذكر است ، و اين نشان مي دهد معني ديگري در نظر بوده است . لذا بعضي ديگر از مفسران از اين مرحله گام فراتر نهاده و آيه را شامل همه خاندان پيامبر اعم از مردان و همسران او دانسته اند .

از سوي ديگر روايات بسيار زيادي كه در منابع اهل سنت و شيعه وارد شده معني دوم يعني شمول همه خاندان پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) را نيز نفي مي كند و مي گويد : مخاطب در آيه فوق منحصرا پنج نفرند : پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) ، علي (عليه السلام) و فاطمه (عليهاالسلام) و حسن (عليه السلام) و حسين (عليه السلام) . با وجود اين نصوص فراوان كه قرينه روشني بر تفسير مفهوم آيه است تنها تفسير قابل قبول براي اين آيه همان معني سوم يعني اختصاص به خمسه طيبه است .

تنها سؤالي كه در اينجا باقي مي ماند اين است كه چگونه در لابلاي بحث از وظايف زنان پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) مطلبي گفته شده است كه شامل زنان پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) نمي شود . پاسخ اين سؤال را مفسر بزرگ مرحوم طبرسي در مجمع البيان چنين مي گويد : اين اولين بار نيست كه در آيات قرآن به آياتي برخورد مي كنيم كه در كنار هم قرار دارند و اما از موضوعات مختلفي سخن مي گويند ، قرآن پر است از اين گونه بحثها ، همچنين در كلام فصحاي عرب و اشعار آنان نيز نمونه هاي فراواني براي اين موضوع موجود است

تفسر آیه تطهیر در تفسیر المیزان

تفسیرالمیزان ذیل آیه تطهیر چنین می آورد:

انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا كلمه انما در آيه انحصار خواست خدا را مي‌رساند ، و مي‌فهماند كه خدا خواسته كه رجس و پليدي را تنها از اهل بيت دور كند ، و به آنان عصمت دهد ، و كلمه اهل البيت چه اينكه صرفا براي اختصاص باشد ، تا غير از اهل خانه داخل در حكم نشوند ، و چه اينكه اين كلمه نوعي مدح باشد ، و چه اينكه نداء ، و به معناي اي اهل بيت بوده باشد ، علي اي حال دلالت دارد بر اينكه دور كردن رجس و پليدي از آنان ، و تطهيرشان ، مساله‌اي است مختص به آنان ، و كساني كه مخاطب در كلمه عنكم - از شما هستند . بنابر اين در آيه شريفه در حقيقت دو قصر و انحصار بكار رفته ، يكي انحصار اراده و خواست خدا در بردن و دور كردن پليدي و تطهير اهل بيت ، دوم انحصار اين عصمت و دوري از پليدي در اهل بيت . حال بايد ديد اهل بيت چه كساني هستند ؟ بطور مسلم فقط زنان آن جناب اهل بيت او نيستند ، براي اينكه هيچگاه صحيح نيست ضمير مردان را به زنان ارجاع داد ، و به زنان گفت عنكم - از شما بلكه اگر فقط همسران اهل بيت بودند ، بايد مي‌فرمود : عنكن ، بنابر اين ، يا بايد گفت مخاطب همسران پيامبر و ديگران هستند همچنان كه بعضي ديگر گفته‌اند : مراد از اهل البيت ، اهل بيت الحرام است ، كه در آيه ان اولياؤه الا المتقون آنان را متقي خوانده ، و بعضي ديگر گفته‌اند : مراد اهل مسجد رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله‌وسلّم) است ، و بعضي گفته‌اند : همه آن كساني است كه در عرف جزو خاندان آن جناب به شمار مي‌روند ، چه همسرانش ، و چه خويشاوندان و نزديكانش ، يعني آل عباس ، آل عقيل ، آل جعفر ، و آل علي ، و بعضي ديگر گفته‌اند : مراد خود رسول خدا (ص) و همسران اوست ، و شايد آنچه به عكرمه و عروه نسبت داده‌اند همين باشد ، چون آنها گفته‌اند : مراد تنها و تنها همسران رسول خدا (ص) است .

تا اينكه مخاطب همچنانكه بعضي ديگر گفته‌اند : غير از همسران آن جناب هستند و خطاب در عنكم - از شما متوجه اقرباي رسول خدا (ص) است ، يعني آل عباس ، آل علي ، آل عقيل ، و آل جعفر . و به هر حال ، مراد از بردن رجس و تطهير اهل بيت تنها همان تقواي ديني ، و اجتناب از نواهي ، و امتثال اوامر است ، و بنابر اين معناي آيه اين است كه خداي تعالي از اين تكاليف ديني كه متوجه شما كرده سودي نمي‌برد ، و نمي‌خواهد سود ببرد ، بلكه مي‌خواهد شما را پاك كند ، و پليدي را از شما دور سازد ، و بنابر اين آيه شريفه در حد آيه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج و لكن يريد ليطهركم و ليتم نعمته عليكم مي‌باشد ، و اگر معنا اين باشد ، آن وقت آيه شريفه ، با هيچ يك از چند معنايي كه گذشت نمي‌سازد ، چون اين معنا با اختصاص آيه به اهل بيت منافات دارد ، زيرا خدا اين گونه تطهير را براي عموم مسلمانان و مكلفين باحكام دين مي‌خواهد ، نه براي خصوص اهل بيت ، و حال آنكه گفتيم آيه شريفه دو انحصار را مي‌رساند ، كه انحصار دوم تطهير اهل بيت است .

و اگر بگويي مراد از بردن رجس ، و تطهير كردن ، همانا تقواي شديد و كامل است ، و معناي آيه اين است كه اين تشديدي كه در تكاليف متوجه شما كرديم ، و در برابر اجر دو چندان هم وعده‌تان داديم ، براي اين نيست كه خود ما از آن سودي ببريم ، بلكه براي اين است كه مي‌خواهيم پليدي را دور نموده و تطهيرتان كنيم . و در اين معنا هم اختصاص رعايت شده ، و هم عموميت خطاب به همسران رسول خدا (ص) و به ديگران ، چيزي كه هست در اول ، خطاب را متوجه خصوص همسران آن جناب نمود ، و در آخر يعني در كلمه عنكم متوجه عموم. ليكن اين حرف هم صحيح نيست ، براي اينكه در آخر ، خطاب متوجه غير از ايشان شده ، و اگر بگويي خطاب متوجه همه است چه همسران و چه غير آنان ، مي‌گوييم : اين نيز باطل است ، براي اينكه غير از همسران شريك در تشديد تكليف نبودند ، و اجر دو چندان هم ندارند ، و معنا ندارد خداي تعالي بفرمايد : اگر به شما همسران رسول خدا (ص) تكاليف دشوارتري كرديم ، براي اين است كه خواستيم عموم مسلمانان و شما را پاك نموده و پليدي را از همه دور كنيم . خواهي گفت : چرا جايز نباشد كه خطاب متوجه همسران رسول خدا (ص) و خود رسول خدا (ص) باشد ، با اينكه تكليف خود رسول خدا(ص) هم مانند تكاليف همسرانش شديد است ؟ در پاسخ مي‌گوييم : نبايد همسران آن جناب را با خود آن جناب مقايسه كرد ، چون آن جناب مؤيد به داشتن عصمت خدايي است ، و اين موهبتي است كه با عمل و اكتساب به دست نمي‌آيد ، تا بفرمايد تكليف تو را تشديد كرديم ، و اجرت را مضاعف نموديم ، تا پاكت كنيم ، چون معناي اين حرف اين است كه تشديد تكليف ، و دو چندان كردن اجر مقدمه و يا سبب است براي بدست آمدن عصمت ، و به همين جهت هيچ يك از مفسرين اين احتمال را نداده‌اند كه خطاب متوجه رسول خدا (ص) و همسرانش باشد و بس. ^[۶]

شان نزول آیه تطهیر

در باره نزول آیه تطهیر در شأن اهل بیت، سخنان و احادیث بسیاری آمده است. یک سخن آن است که امام صادق از پدرش امام باقر از جابر بن عبدالله انصاری روایت می‌کند. جابر گوید من در اتاق ام سلمه(همسر پیامبر) نزد رسول اللّه بودم که خداوند این آیه را نازل فرمود: «إِنَّما یُریدُ اللّه‌ُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً؛ همانا خداوند می‌خواهد از شما اهل بیت پلیدی را بزداید و شما را پاکیزه و مطهّر گرداند.»

در این هنگام رسول اللّه،حسن و حسین و فاطمه را فراخواند جلوی خود نشاند، علی را فرا خواند و پشت سر خود نشاند و گفت:" خداوند! اینان اهل بیت من اند پلیدی را از آنان دور دار و آنان را پاکیزه گردان."

ام سلمه که شاهد صحنه بود پرسید: ای رسول خدا! آیا من هم با آنانم؟ پیامبر پاسخ داد: تو به راه خیر هستی. جابر گوید من گفتم: ای پیامبرخدا! خداوند این خاندان پاکیزه وذریّه مبارک را حرمت و اکرام کرد که پلیدی را از آنان دور ساخت. فرمود: ای جابر! زیرا آنان خاندان من و از گوشت و خون من هستند، برادرم علی بزرگ اوصیا، دو پسرم (حسن و حسین) بهترین نوادگانِ (پیامبران)، و دخترم فاطمه بزرگ بانوان است، و مهدی از ماست. جابر گوید پرسیدم: ای رسول خدا! مهدی کیست؟ امامان بعد از من از نسل حسین هستند. نُهمین آنان قائم است که سراسر زمین را از عدالت پر کند، و بر تأویل قرآن قتال کند چنان که من بر تنزیل آن قتال کردم. ^[۷]

این روایت با تفاوت های اندکی همچون این مورد که پیامبر این چهار نفر را در کنار خود در زیر کساء (عبای خود) جای داد و آنگاه آیه را تلاوت نمود در منابع شیعه و سنی زیادی همچون کتاب سلیم؛ ابن باویه، کمال...، الخصال؛ طوسی، الامالی(از منابع شیعه) و طبری، تفسیر؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی صحیحین؛ طبرانی، المعجم؛ ابوبشر دولابی، الذریة الطاهرة(از منابع اهل سنت) آمده است.

حدیث جابر:

حدیث جابر یک حدیث مشهور است که  برای اثبات و تعیین امامت به آن تمسک می‌جویند. نام این حدیث برگرفته از نام جابر بن عبدالله انصاری، یکی از صحابه پیامبر اسلام است.

متن حدیث جابر

پس از نزول آیه اطاعت، جابر بن عبدالله انصاری از پیامبر اسلام پرسید: «یا رسول‌الله، ما خدا و رسول او را شناخته‌ایم، لازم است اولواالامر را نیز بشناسیم.» پیامبر اسلام پاسخ داد:

ای جابر، آنان جانشینان من و امامان بعد از من اند. نخستین آنان علی ابن ابیطالب است و سپس به ترتیب: حسن بن علی، حسین بن علی، علی بن حسین، محمد بن علی، که در تورات به "باقر" معروف است و تو در هنگام پیری او را خواهی دید و هر وقت او را دیدی، سلام مرا به او برسان. پس از محمد بن علی نیز به ترتیب، جعفر بن محمد، موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمد بن علی، علی بن محمد، حسن بن علی و پس از ایشان فرزندش می‌باشد که هم‌نام (محمد) و هم‌کنیه من (ابوالقاسم) است. اوست که از نظر مردم پنهان می‌شود و غیبت او طولانی می‌گردد تا آن جا که فقط افرادی که دارند، بر عقیدهٔ به او باقی می‌مانند.

آیه ولایت، آیه ۵۵ سورهٔ مائده از قرآن، کتاب دینی مسلمانان است.

در پانزده تفسیر از قرآن نویسندگان این تفسیرها بر این باورند که این آیه برای علی نازل شده و دلالت بر ولایت علی بلافصل بعد از محمد می‌کند.

متن و ترجمه

﴿إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ﴾(سورهٔ مائده-آیهٔ ۵۵)

ولی شما تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده‌اند همان کسانی که نماز برپا می‌دارند و زكات ميدهند در حالي كه در رکوع نمازند.

معانی

انما در زبان عربی برای انحصار می‌آید و در فارسی مترادف کلمه فقط است.
ولی در آیه به معنی، سرپرستی و تصرف و رهبری مادی و معنوی است.